جسم سالم, خواب خوب, مقالات
افسانه عینک بلوکات (عینک نور آبی)؛ علم چه میگوید و بازاریابی چه ادعایی دارد؟
در سالهای اخیر، عینک بلوکات (Blue Cut Glasses) که با نامهایی مانند «عینک نور آبی» یا «عینک فیلتر نور آبی» شناخته میشوند، به یکی از پرطرفدارترین محصولات حوزه سلامت دیجیتال تبدیل شدهاند. تبلیغات این محصولات ادعا میکنند که با فیلترکردن نور آبی ساطعشده از نمایشگرها، میتوان از خستگی چشم جلوگیری کرد، کیفیت خواب را بهتر و حتی از آسیبهای چشمی بلندمدت پیشگیری نمود.
اما سؤال کلیدی اینجاست: آیا این ادعاها پشتوانه علمی دارند یا بیشتر بر بزرگنمایی یافتههای پژوهشی استوارند؟
آنچه در این مقاله میخوانید
عینک بلوکات چیست و چگونه عمل میکند؟
عینکهای فیلتر نور آبی به لنزهایی اطلاق میشود که بخشی از نور مرئی در بازه طولموج کوتاه، معمولاً بین ۴۰۰ تا ۴۹۰ نانومتر، را جذب یا بازتاب میدهند. این بخش از طیف، همان نوری است که به طور عرفی «نور آبی» نامیده میشود.
این لنزها معمولاً باعث ایجاد تهرنگ زرد یا کهربایی خفیف در دید میشوند. نکته مهم این است که عینکهای بلوکات شدت کلی نور ورودی به چشم را کاهش نمیدهند؛ بلکه تنها ترکیب طیفی نور را اندکی تغییر میدهند (Leung et al., 2017).
چرا نور آبی با خواب مرتبط شد؟
ارتباط نور آبی با خواب از کشف نوعی گیرنده نوری مستقل در شبکیه چشم ناشی میشود. سلولهای گانگلیونی حاوی رنگدانه ملانوپسین (Melanopsin / OPN4) نقش کلیدی در تنظیم ریتم شبانهروزی بدن دارند و بیشترین حساسیت آنها به نور آبی است (Brainard et al., 2001).
فعالشدن این سلولها میتواند ترشح هورمون ملاتونین را مهار کند؛ هورمونی که برای القای خواب ضروری است. این یافتهها زمینهساز این فرضیه شدند که نور آبی صفحات نمایش ممکن است خواب را مختل کند.
نقد مطالعات مشهور درباره نور آبی و خواب
بسیاری از ادعاهای تجاری درباره عینکهای بلوکات به مطالعهای از دانشگاه هاروارد ارجاع میدهند. در این پژوهش، شرکتکنندگان به مدت چهار ساعت، در شرایطی نزدیک به تاریکی مطلق، در معرض نور تبلت با روشنایی بالا قرار گرفتند (Chang et al., 2015).
اگرچه کاهش ملاتونین یا هورمون خواب مشاهده شد، اما طراحی این مطالعه با شرایط واقعی زندگی روزمره تفاوت چشمگیری داشت. شدت نور نمایشگر در این آزمایش چندین برابر نور معمول محیط خانه بود. حتی در چنین شرایط افراطی نیز، اثر نهایی بر خواب از نظر بالینی محدود گزارش شد.
شدت نور مهمتر است یا رنگ نور؟
پژوهشهای جدیدتر نشان میدهند که شدت نور عامل تعیینکنندهتری نسبت به رنگ نور در اختلال خواب است.
شدت نور نمایشگرهای دیجیتال معمولاً بین ۵۰ تا ۸۰ لوکس است؛ در حالی که برای ایجاد تغییر معنادار در ریتم شبانهروزی بدن، به نوری در حدود ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ لوکس نیاز است (Cajochen et al. 2011).
حتی نورهای سبز، زرد یا قرمز نیز با شدت کافی میتوانند ملاتونین را سرکوب کنند؛ بنابراین، فیلتر انتخابی نور آبی بدون کاهش محسوس شدت نور، اثر قابلتوجهی بر خواب نخواهد داشت.
آیا عینک بلوکات واقعاً خواب را بهتر میکند؟
مطالعات تصادفیسازی شده و مرورهای نظاممند اخیر نشان میدهند که استفاده از عینکهای فیلتر نور آبی تأثیر معناداری بر کیفیت خواب افراد سالم ندارد.
در بهترین حالت، کاهش تأخیر در به خوابرفتن تنها چند دقیقه گزارش شده که از نظر بالینی بیاهمیت تلقی میشود (Shechter et al., 2020). به عبارتی بین عینک نور آبی و خواب ارتباطی وجود ندارد. به همین دلیل، آکادمی چشمپزشکی آمریکا (AAO) استفاده از عینک نور آبی را برای بهبود خواب توصیه نمیکند (AAO, 2023).
عینک نور آبی و خستگی چشم دیجیتال
یکی دیگر از ادعاهای رایج درباره عینکهای بلوکات، کاهش «خستگی چشم دیجیتال» یا Digital Eye Strain (DES) است. این سندرم که با نام Computer Vision Syndrome نیز شناخته میشود، مجموعهای از علائم مانند خشکی چشم، تاری دید و سردرد را شامل میشود.
شواهد علمی نشان میدهد که DES عمدتاً به عواملی مانند:
- کاهش دفعات پلکزدن
- خشکی چشم
- فاصله نامناسب از نمایشگر
- نور محیط نامتعادل
- کار طولانیمدت بدون وقفه
مرتبط است، نه به نور آبی به طور مستقیم (Rosenfield, 2016).
اثر پلاسیبو و نقش آیینهای شبانه
گزارش برخی افراد مبنی بر خواب بهتر با عینک بلوکات احتمالاً ناشی از اثر پلاسیبو یا نقش آیینی این عینکهاست. استفاده از عینک میتواند بهعنوان یک نشانه رفتاری عمل کرده و مغز را وارد «حالت آمادهسازی برای خواب» کند؛ مشابه هر روتین آرامبخش دیگر.
پشت پرده بازاریابی عینکهای بلوکات
بازار چندمیلیارددلاری عینکهای نور آبی تا حد زیادی بر سوءتعبیر یافتههای علمی بنا شده است. بسیاری از این محصولات توسط اینفلوئنسرهای سلامت، بدون ارجاع به شواهد معتبر یا با استناد گزینشی به مطالعات آزمایشگاهی، تبلیغ میشوند. در برخی موارد، ادعاهایی مطرح میشود که هیچ پشتوانه تجربی ندارد.
جمعبندی: چه کارهایی واقعاً مؤثرند؟
بر اساس شواهد علمی موجود، استفاده از عینکهای بلوکات نه برای بهبود خواب و نه برای کاهش خستگی چشم، توصیه رسمی نهادهای علمی نیستند. راهکارهای مؤثرتر و رایگان عبارتاند از:
- کاهش کلی نور محیط در یک ساعت پیش از خواب
- کمکردن روشنایی نمایشگرها
- استفاده از وقفههای منظم هنگام کار با صفحهنمایش (قانون 20-20-20)
- پرهیز از محتوای ذهنی تحریککننده پیش از خواب
- ایجاد یک روتین آرامبخش شبانه
در نهایت، به نظر میرسد عینکهای بلوکات بیش از آنکه محصول علم باشند، محصول بازاریابی سلامت در عصر دیجیتالاند.
منابع
- American Academy of Ophthalmology. (2023). Blue light and digital eye strain.
- Brainard, G. C., et al. (2001). Action spectrum for melatonin regulation in humans. Journal of Neuroscience, 21(16), 6405–6412.
- Cajochen, C., et al. (2011). Evening exposure to a light-emitting diodes (LED)-backlit computer screen affects circadian physiology. Journal of Applied Physiology, 110(5), 1432–1438.
- Chang, A. M., et al. (2015). Evening use of light-emitting eReaders negatively affects sleep. PNAS, 112(4), 1232–1237.
- Leung, T. W., et al. (2017). Blue-light filtering spectacle lenses: Optical and clinical performance. PLOS One, 12(1), e0169114.
- Rosenfield, M. (2016). Computer vision syndrome. Survey of Ophthalmology, 61(3), 291–301.
- Shechter, A., et al. (2020). Blocking nocturnal blue light for insomnia. Journal of Psychiatric Research, 127, 121–128.
